“Rồi, hôm nay muốn chơi món gì nè?” là một câu hỏi tu từ trước khi bước vào buổi học này. Vì sao tôi nói như thế? Ngay từ đầu, thầy đã dự định cho tôi tiếp cận chủ đề thang âm. Một chữ “ủa” hiện lên trong đầu, tôi cười nhẹ rồi đáp “Dạ vâng thầy”.
Không phải vì thầy không muốn tôi tự chọn môn muốn học, mà là học bài về Thang âm sẽ hợp lý nhất, sau bài cao độ và quãng.
Tôi cứ nghĩ sau hai buổi học về cao độ và quãng, ít nhất mình đã có chút vốn liếng để bước sang bài tập mới dù hát nốt hay quãng còn một chút chưa tròn. Nghe có vẻ cũng ra dáng người đi học thanh nhạc rồi đấy chứ! Tự thấy mình cũng giỏi, tôi cười thầm.
Xem buổi học trước tại: Quảng – Khi 2 nốt nhạc không còn đơn giản như tôi nghĩ
[Ôn lại bài cũ – Cao độ và Quãng]
Thế nhưng, buổi học tiếp theo với thầy lại bắt đầu bằng một bài tập cũ: Nốt Đô 3 hát sao đâu? Mi 2 đâu? Tôi tự nhủ, liệu có mối quan hệ gì với bài thang âm này chăng. Rồi một ý nghĩ lóe lên trong đầu mình: Mình không nghĩ đến việc nốt đó hát như thế nào đầu tiên, mà lại tự hỏi bằng một câu hỏi về sự liên quan của bài tập, chứng tỏ, mình đã tiến bộ hơn rất nhiều!
Ở buổi đầu, chỉ riêng việc hát Đô 3 không nghe mẫu đã khiến tôi đứng hình, nhưng sang bài quãng, tôi nhớ tên hai nốt mà vẫn hát sai khoảng cách. Trước khi học thứ mới, được ôn lại những bài đấy tôi thấy cũng hợp lý.
[Bảy nốt, một màu Đô trưởng?]
Sau phần ôn tập, thầy cho tôi hát lên rồi hát xuống trên thang âm Đô trưởng. Ban đầu xuất phát từ Đô, bài tập chuyển sang Rê, vẫn là các nốt thuộc Đô trưởng, chỉ khác điểm xuất phát: Rê – Mi – Fa – Sol – La – Si – Đô – Rê, rồi đi ngược xuống.
Sau đó đến lượt Mi, Fa và các nốt còn lại:
Mi – Fa – Sol – La – Si – Đô – Rê – Mi
Fa – Sol – La – Si – Đô – Rê – Mi – Fa
Sol – La – Si – Đô – Rê – Mi – Fa – Sol
…
Trông có vẻ đơn giản, chạy nốt như thế không làm khó tôi được. Điều bất ngờ là câu hỏi thầy dành cho tôi ngay sau đó
Em có nghe ra cái màu khác nhau của mỗi lần lấy nốt khác làm gốc không?
Đương nhiên là KHÔNG! Làm thế quái nào mà chúng khác nhau được, toàn bộ những nốt trong 7 lần hát đó đều là 7 nốt của Đô trưởng, hát kiểu gì cũng nghe ra Đô trưởng mà giờ thầy lại hỏi có màu gì khác không là khác thế nào ta?
Tất nhiên, đoạn trên là những gì diễn ra trong đầu tôi thôi, sao mà dám nói như vậy với thầy được.
Quay lại với câu hỏi, tôi chỉ trả lời “dạ em hong nghe ra màu khác ngoài Đô trưởng á thầy…”
[Thang âm là gì? 7 điệu thức cơ bản]

Sau phần thực hành, thầy mới bắt đầu giải thích, và đây cũng là lúc tôi có thể gọi tên thứ mình vừa tập: Thang âm (scale).
Hiểu đơn giản, thang âm là một tập hợp các nốt được sắp xếp theo cao độ và một quy luật khoảng cách nhất định. Thang Đô trưởng tự nhiên, hay còn gọi là Đô Ionian gồm bảy tên nốt: Đô – Rê – Mi – Fa – Sol – La – Si. Nốt Đô ở quãng tám phía trên được hát thêm để khép lại một vòng thang âm.
Điều đáng chú ý ngoài nằm ở số lượng nốt, còn ở cấu trúc khoảng cách. Ionian có công thức:
1 cung – 1 cung – 1/2 cung – 1 cung – 1 cung – 1 cung – 1/2 cung.
Tương tự các thang âm còn lại ta sẽ có:
| Điệu thứ | Công thức cung |
| Dorian | 1 cung – 1/2 cung – 1 cung – 1 cung – 1 cung – 1/2 cung – 1 cung |
| Phrygian | 1/2 cung – 1 cung – 1 cung – 1 cung – 1/2 cung – 1 cung – 1 cung |
| Lydian | 1 cung – 1 cung – 1 cung – 1/2 cung – 1 cung – 1 cung – 1/2 cung |
| Mixolydian | 1 cung – 1 cung – 1/2 cung – 1 cung – 1 cung – 1/2 cung – 1 cung |
| Aeolian | 1 cung – 1/2 cung – 1 cung – 1 cung – 1/2 cung – 1 cung – 1 cung |
| Locrian | 1/2 cung – 1 cung – 1 cung – 1/2 cung – 1 cung – 1 cung – 1 cung |
Tôi biết, tôi biết, rằng nhìn cái đống trên thật khó chịu. Tôi nghĩ cái mẹo để nhớ nhanh nhất là đem vị trí của 2 thằng nửa cung cùng dịch lùi lên 1, sẽ được điệu thức tiếp theo ở bảng trên.
Đến khúc này, phần tôi thấy tiết học trở nên thú vị hơn hẳn, chính là ghép công thức vào thực tế. Nếu đặt Rê làm âm chủ, xác định 7 nốt của Rê trưởng (Rê Ionian), ta sẽ có:
Rê – Mi – Fa# – Sol – La – Si – Đô# – Rê
Sự xuất hiện của 2 nốt thăng vẫn chưa thể đánh bật được câu trả lời trong đầu của tôi, rằng bài tập đầu buổi, tất cả 7 lần thay đổi nốt xuất phát đều là màu thang âm Đô trưởng. Thầy cho tôi thực hành tiếp, lấy La làm nốt chủ, tìm 7 nốt trong điệu thức Aeolian:
La – Si – Đô – Rê – Mi – Fa – Sol – La
Hát 7 nốt tiến lên, rồi lùi, rồi tiến, rồi lại lùi… tôi bắt đầu nhận ra có gì đó không giống lúc trước. Cảm giác ấy xuất hiện rõ nhất khi hát lùi qua ba nốt Đô – Si – La. Cái không đúng mà tôi nói ở đây là nó không còn tươi vui như màu Đô trưởng mang lại, cảm giác câu này muốn dừng ở nốt La và đây là màu La thứ mà nhỉ?. Để đánh tan sự thắc mắc của tôi, thầy giải thích kèm đàn trên piano thị phạm.
Cái nhận định về 7 lần thay đổi nốt xuất phát đều ra màu của Đô trưởng là chưa đúng. Đầu tiên, cả 7 lần đổi đều lấy 7 nốt của Đô trưởng. Thứ hai là mỗi lần đảo nốt xuất phát, tôi chưa thật sự cảm nhận được sự thay đổi về âm chủ trong chuỗi nốt ấy, tôi quá bám vào nốt Đô nên mới không nghe ra được điệu thức khác, màu khác. Hóa ra, chỉ đổi nốt bắt đầu thôi chưa đủ, điều quan trọng còn là nốt nào được cảm nhận như âm chủ. Thầy bắt đầu mở các ca khúc trên máy tính và đàn theo để ví dụ cho tôi về các điệu thức. Điểm đáng chú ý ở đây là trên máy thầy có phần mềm chuyển tông, thầy sẽ dịch hết tất cả các bài giọng trưởng về Đô trưởng hoặc La thứ nếu đó là giọng thứ để tôi dễ hình dung hơn bằng 7 nốt trên thang âm Đô trưởng.

[Cùng là 7 nốt, điểm khác nhau là?]
Nghe có vẻ chỉ là đổi chỗ lấy nốt tiếp theo làm nốt đầu rồi hát đến nốt cùng tên ở quãng tám trên. Nhưng khoảng cách giữa những nốt liền nhau mới là điều đáng nói. Từ Đô lên Rê cách một cung, Rê lên Mi cũng một cung. Nhưng Mi lên Fa chỉ nửa cung, còn Si lên Đô cũng chỉ nửa cung.
Việc bắt đầu từ Đô và bắt đầu từ Rê tạo ra hai chuỗi có cách sắp xếp khoảng cách khác nhau, bởi vị trí của các bước nửa cung đã thay đổi khi tính từ nốt xuất phát. Với chuỗi bắt đầu từ Đô, hai bước đầu đều là một cung. Còn với chuỗi bắt đầu từ Rê, ngay bước thứ hai, từ Mi lên Fa, đã là nửa cung.
Nếu chỉ nghĩ “nốt sau cao hơn nốt trước” thì chưa đủ vì cũng là 7 nốt đó nhưng tự những bước rộng, hẹp lại thay đổi theo điểm xuất phát.
[Biết đường đi chưa chắc đã đi đúng]
Trên guitar, nửa cung tương ứng với một ngăn đàn. Tôi có thể nhìn và đếm. Còn khi hát, chẳng có ngăn đàn nào hiện ra trước mặt. Tôi phải nghe, hình dung nốt rồi tự điều khiển giọng mình để hát đúng cao độ. Biết công thức một cung, nửa cung là một chuyện. Hát ra được chuỗi nốt đúng với công thức ấy lại là chuyện khác.
Tôi cũng nhận ra bài tập này không đơn giản như việc ghép công thức rồi cứ hát. Khi hát bất kì điệu thức trên, lên quãng tám rồi lùi về, nốt đầu tiên và nốt cuối cùng phải trùng nhau về cao độ. Nếu giữa đường mình hát lệch rồi cứ dựa vào nốt vừa lệch để tìm nốt tiếp theo, sai số có thể kéo theo cả chuỗi. Đến lúc quay về, nốt xuất phát chưa chắc còn ở vị trí ban đầu nữa.
Chưa kể, bài tập thang âm còn giúp tôi nhìn lại những giai điệu mình thường chơi trên guitar thông qua khoảng cách của các nốt và cái đích mà cả câu đang hướng về. Trước đây, tôi chủ yếu quan tâm đến việc tìm đúng nốt để đánh theo một bài nhạc. Giờ thì tôi bắt đầu tò mò về cách những nốt ấy liên hệ với nhau, nốt nào giữ vai trò trung tâm và vì sao cùng một tập hợp nốt lại có thể tạo nên những màu sắc khác nhau. Nghĩ đến chuyện sau này có thể thử biến tấu một giai điệu theo những màu sắc ấy, tôi thấy hào hứng thật sự. Tôi từng được nghe nhạc mở đầu phim hoạt hình Doraemon ở giọng thứ, lúc đó tôi nghĩ, người làm ra bản này họ điên thật sự. Biết đâu tôi có thể vận dụng được và cho ra những giai điệu có màu mà tôi muốn? Chắc còn xa lắm, mà bảy điệu thức vừa học còn chưa phải tất cả các loại thang âm nữa chứ!
Nghĩ thôi đã thấy siêu phấn khích rồi!

[Thực hành trước, lý thuyết sau]
Nhìn lại cách buổi học diễn ra, tôi nhận ra một điểm quen thuộc từ buổi học quãng: thầy để tôi thực hành rồi mới giải thích lý thuyết. Đối với tôi, tôi không nghĩ thực hành trước lý thuyết luôn tốt hơn trong mọi trường hợp nhưng riêng hai buổi học gần nhất, cách ấy khiến buổi học dễ nhớ nhiều. Nó cũng buộc tôi nhìn lại thứ từng chơi trên guitar bằng một góc khác.
[Bảy nốt, thêm một cách nghe]
Sau ba chủ đề, tôi thấy những kiến thức đã học bắt đầu nối lại với nhau: Cao độ giúp tôi xác định nốt mình cần hát, quãng cho tôi biết khoảng cách từ nốt này đến nốt kia, còn thang âm đặt những khoảng cách ấy vào một chuỗi có quy luật. Ba điều nghe rất cơ bản, nhưng khi mang ra thực hành, tôi mới thấy mình còn phải luyện nhiều. Tôi tò mò không biết sau này mình có nghe ra những bước một cung, nửa cung trong giai điệu quen thuộc không. Thang âm cũng không phải toàn bộ âm nhạc, bài hát còn có nhịp điệu, cách nhấn nhá và nhiều thứ khác.
Nhưng tôi thích cảm giác mỗi buổi học làm lộ ra thêm một điều mình từng tưởng là đơn giản. Buổi đầu là một nốt Đô. Buổi sau là hai nốt cách nhau bao xa. Lần này, cả bảy nốt quen thuộc lại có chuyện để nói. Khép lại buổi học hôm nay bằng câu nói “Rồi, hôm nay học tới đây thôi nha!”
Dạ em cảm ơn thầy, chào thầy em về ạ!
Biên soạn: Mai Chí Thanh
Bản quyền và xuất bản: Adam Muzic







