Trong bài viết dưới đây là chia sẻ của Chí Thanh (Học viên của thầy Đoàn Nhược Quý), chia sẻ về những trải nghiệm thực tế từ buổi học cùng thầy Quý. Từ sự tự tin vào khả năng cảm âm của bản thân đến lúc nhận ra những hạn chế trong cao độ giọng hát, Thanh đã có cơ hội nhìn lại kiến thức âm nhạc của mình dưới một góc nhìn khoa học và bài bản hơn.
I. Sự tự tin về nền tảng đã có
“Rồi! Hôm nay em muốn học món gì?” là câu nói mở đầu cho buổi học đầu tiên giữa tôi với thầy Đoàn Nhược Quý. Sau một khoảng thời gian suy nghĩ, tôi quyết định tập từ những thứ căn bản nhất, đó chính là cao độ.
Với kinh nghiệm của một người tự học guitar tại nhà, tự đàn hát khá nhiều, tôi đã nghĩ cảm âm dường như là một trong những thứ tôi có thể tự tin đem ra khoe. Cho đến khi thầy hỏi tôi tự hát nốt Đô 3 (nốt Đô ở quãng tám thứ ba) mà không được nghe trước, tôi đã không làm được. Các nốt tôi thử hát đều không phải nốt yêu cầu và còn sai cao độ.
Ngay sau đấy, thầy mở phần mềm trên máy của thầy cho tôi xem, nó giúp đo cao độ giọng hát có hiển thị nốt, kêu tôi hát các nốt khác trên thang Đô trưởng. Phần mềm hiển thị rằng các nốt tôi hát ra bị phô, chênh nhẹ. Khi đó tôi mới nhận ra, thứ tôi tự tin nhất, cũng là vấn đề tôi đang mắc phải, đó chính là cao độ.
II. Cao độ là gì?
Hiểu đơn giản, cao độ là cảm giác về độ cao hay thấp của một âm thanh. Trong âm nhạc, mỗi cao độ được xác định bởi một tần số nhất định. Chẳng hạn nốt Đô 3 có tần số khoảng 130,81 Hz. Khi hát một nốt, điều quan trọng là đưa giọng đến đúng cao độ của nốt và kiểm soát tốt cao độ đó.
Trước đây tôi gần như không để ý đến điều này. Với tôi, nghe nốt Đô thì hát là Đô, không để ý nốt mình hát có chênh nhiều hay không. Vì vậy, khi thầy yêu cầu tôi hát nốt Đô 3 mà không cho nghe trước, tôi mới hiểu rằng việc hát không đơn giản như trước giờ mình vẫn nghĩ. Tôi phải tự hình dung cao độ của nốt đó trong đầu rồi tìm cách hát lại. Và ngay cả khi đã hình dung được, tôi vẫn cần kiểm tra xem mình có thực sự hát đúng hay không.
III. Tính khoa học của phương pháp đo cao độ bằng phần mềm
So với việc ai đó nói chúng ta hát bị chênh phô, cách thầy sử dụng phần mềm hỗ trợ cho việc học đã giúp tôi hình dung và thấy rõ, rằng tôi thật sự đang hát chưa đúng cao độ lắm. Nhìn những nốt hiện lên trên màn hình, tôi mới thấy tai và miệng mình chưa đáng tin như mình vẫn nghĩ vì lúc trước tôi thường chỉ dựa vào tai của mình để nghĩ rằng mình hát đúng hay chưa. Để khắc phục sự chênh phô trong cao độ giọng hát, các bài tập mà thầy đưa ra sau đó luyện cho tôi làm chủ cao độ giọng hát, tự mình kéo cao độ về đúng vị trí mà mình muốn và có phần mềm kiểm tra độ chính xác. Khi có phần mềm hiển thị rõ cao độ của giọng hát kèm cách bài tập kiểm soát nó, tôi thấy việc đó ý nghĩa hơn rất nhiều so với lời nhận xét “em đang hát phô” mà không kèm cơ sở hay hướng dẫn cụ thể nào.
Bên cạnh đó, không phải lúc nào ca sĩ cũng hát đúng cao độ tuyệt đối, tức là luôn hát chính xác tần số của các nốt, nhưng độ lệch cao độ cần được kiểm soát đủ tốt để giọng hát hòa chung với các nhạc cụ và những người cùng biểu diễn. Nếu không có phần mềm đo và theo dõi khi luyện tập, tôi không chắc mình đang hát đúng cao độ của nốt và cũng không biết mình đã hát lệch thế nào. Một trong những điều tôi thấy khá hay, rằng phương pháp tập kèm công cụ đo thực tế này rất khoa học, nó có thể được sử dụng để tự luyện tập ở nhà thay vì dành thời gian ở trên lớp để nhờ thầy hướng dẫn đi hướng dẫn lại.
IV. Âm bồi – Mở rộng kiến thức âm học
Bên cạnh đó, thầy còn giảng thêm cho tôi về lý thuyết âm bồi kèm một phần mềm thể hiện các tần số âm bồi khi âm thanh được vang lên được mở trên máy tính. Trước giờ tôi vẫn cứ nghĩ mình hát nốt Đô thì chỉ có tần số của nốt đồ được vang lên thôi, làm gì có tần số nào khác nữa. Thầy giải thích với tôi, khi một nốt vang lên, ngoài tần số của nốt đó vang lên, còn xuất hiện các tần số khác đi kèm. Những thành phần này gọi là âm bồi, thường là các bội số nguyên của tần số cơ bản và có cường độ khác nhau tùy vào nguồn âm. Sau khi nghe thầy giải thích, tôi mới để ý rằng cùng một nốt Đô nhưng piano, guitar và giọng hát của mình lại có màu âm khác nhau.
V. Cảm âm – Thứ tôi tưởng là “không có năng khiếu” thật ra có thể luyện tập để tốt hơn
Từ buổi học đó, tôi bắt đầu hiểu rằng nghe đúng một nốt không chỉ là nhớ tên nốt. Một nốt không đơn giản chỉ là một cái tên mà mình nhớ được, mà là một cao độ cụ thể được tai và giọng cùng nhận diện. Trong quá trình tìm hiểu vì sao chúng ta có thể nghe và hát một nốt đúng hoặc sai, tôi được làm quen thêm với một khái niệm mới là Perfect pitch (Cảm âm tuyệt đối). Đây là khả năng nhận diện hoặc tái tạo chính xác một cao độ cụ thể mà không cần một nốt tham chiếu bên ngoài.
Tôi từng nghĩ đây là một dạng năng khiếu bẩm sinh, tuy nhiên, nếu chỉ là về khả năng nhận diện và ghi nhớ cao độ thì có thể luyện và cải thiện được, thầy nói với tôi. Có nghĩa rằng nếu kiên trì luyện tập, thì tai chúng ta sẽ nghe ngày càng nhạy và chính xác hơn, kỹ năng nghe và tự kiểm soát cao độ giọng hát của bản thân sẽ được cải thiện. Hóa ra, thứ tôi tưởng là “không có năng khiếu” thật ra có thể luyện tập để tốt hơn.
VI. Ứng dụng của cảm âm trong trình diễn
Liên hệ với những gì tôi đã quan sát khi làm âm thanh ở quán bar và các sân khấu âm nhạc khác, việc có trong mình kỹ năng cảm âm có giá trị thực tế đối với những ca sĩ, giúp chủ động hơn rất nhiều khi làm việc với band và xử lý những tình huống phát sinh trên sân khấu. Tôi lấy ví dụ, ở một quán cà phê có tổ chức chương trình âm nhạc, cho phép khán giả được lên giao lưu, việc bạn biết rõ mình hát tông gì để báo cho band nhạc sẽ tiết kiệm rất nhiều thời gian cho mọi người ở đấy. Chỉ cần 3 giây chết sân khấu, mood của khán giả đã thay đổi rõ rệt. Chưa kể bạn hát có đúng tông đã báo, hay có lệch cao độ nốt nào trong bài hay không.
VII. Tập luyện cao độ và luyện quãng
Phần sau của buổi học là những bài tập luyện quãng, cao độ. Trên thang âm Đô trưởng, lấy nốt Đô 3 để tham chiếu, hát các nốt trong quãng, chạy nốt… Trong vô thức, tự nhiên tôi nhớ được nốt Đô hát như thế nào và cả các nốt còn lại trong thang âm Đô trưởng mà khi đo lại bằng phần mềm, cao độ không bị lệch quá nhiều. Thầy lại đố tôi hát các nốt mà thầy yêu cầu trong các quãng tám khác nhau, trong quãng giọng của tôi. Thầy giải thích rằng việc lấy một nốt đã biết làm tham chiếu rồi xác định khoảng cách và hát lại những nốt khác chính là cách bài tập này rèn luyện kỹ năng nghe tương đối, thứ mà sau này tôi tự tìm hiểu và biết nó còn được gọi là Relative pitch (Cảm âm tương đối). Xuyên suốt nửa buổi sau của lớp, mỗi nốt hát đúng, thầy đều động viên và khen khiến trong lòng mình thấy vui và tự tin ra hẳn.
VIII. Tính hiệu quả của phương pháp luyện quãng
Ban đầu tôi nghĩ bài tập này chỉ đơn giản là nghe tên (Đô 3 hát sao? Sol 4 hát sao) rồi hát, đàn lại trên piano kèm theo dõi phần mềm đo cao độ để xem hát đúng hay không. Nhưng càng tập, tôi càng nhận ra vấn đề không nằm ở việc đoán có đúng hay không, buổi học không dạy tôi về tính may rủi. Khi có một nốt làm mốc, tai bắt đầu có cơ sở để xác định khoảng cách giữa các nốt. Tập với một nốt làm mốc, tôi dần nhận ra khoảng cách giữa các nốt thay vì chỉ cố nhớ từng nốt riêng lẻ. Từ mối quan hệ trên, ta có thể hát được các nốt khác trên thang âm một cách dễ hơn, thậm chí là tái tạo các nốt khác trên thang âm khác, tông khác sẽ dễ dàng hơn.
IX. Tư duy tự học và có giáo viên hướng dẫn
Thú thật, trước khi có thầy hướng dẫn, tôi đã rất tự tin với những kỹ năng mình đang có. Một năm trước tôi hay tham gia đàn hát ở một số nơi tổ chức giao lưu âm nhạc và nhận được rất nhiều sự ủng hộ của mọi người. Tôi đã nghĩ rằng chỉ nhiêu đây thôi, tự mình có thể tiến xa hơn trong con đường nghệ thuật. Đến một lúc tôi thấy có gì đó không ổn rồi, kỹ năng của các bạn hát cùng tôi hay hơn tôi rất nhiều, làm sao để bắt kịp họ? Luyện tập thế nào cho đúng? Sao luyện hoài mà không được như người ta vậy?… Hóa ra, thứ tôi cần ngay lúc này là một người thầy có thể chỉ ra những điều tôi còn thiếu, xác định tôi đang sai ở đâu, đồng thời đưa ra phương pháp bài tập đúng, có cơ sở và phù hợp với chính người học là tôi.
Kết bài
Buổi học kết thúc với câu “Rồi, hôm nay tới đây thôi nhe!”, trải qua 1 tiếng đồng hồ, tuy không dài nhưng thầy đã dạy và rèn cho tôi rất nhiều thứ, đặc biệt là cao độ và các kiến thức liên quan. Con đường phía trước còn dài, tôi cảm ơn thầy đã hướng dẫn cho tôi, tôi rất mong chờ vào các buổi học sau, hẹn gặp lại thầy và các bạn!
